Üretim Yönetimi üzerine

Üretim, bir ürüne veya hizmete değer katmak, değerini arttırmak amacıyla doğal kaynakların insan gereksinimlerine daha uygun mal, hizmet, bilgi ve deneyim biçimine dönüştürülmesi için girişilen bir süreçtir.  Bir üretim sisteminin yapısı aşağıdaki şekilde özetlenebilir.

Üretim sistemi yapısı

Üretim yönetimi, işletmenin elinde bulunan malzeme, makine ve insan gücü kaynakların istenilen niteliklerde, istenilen zamanda ve mümkünse en düşük maliyetle üretimini sağlayacak biçimde düzenlenmesidir.  Üretim yönetimi, bir malın istenilen şekilde,istenilen sürede, en az maliyetle oluşturulmasını ilke edinmiştir. Üretim yönetimi disiplini,  yöneticilerin karar verme yeteneklerini geliştirmeyi amaçlar. Bu bağlamda yönetim bilişim sistemleri disiplini ile ilişkilidir.

Üretim Yönetimi Modeli

Üretim Yönetiminin Tarihçesi

• Adam Smith (1776)--  işbölümü ve makine kullanımı ile verimlilik arttırılabilir.
• Frederick W. Taylor (1900) -- karışık üretim sistemleri için bilimsel yönetim yaklaşımı, fabrika organizasyonu ve düzenlemesi süreci
• 1900'ların ortaları -- yöneylem araştırması tekniklerinin geliştirilmesi, otomasyon çağına giriş, bilgisayar sistemleri ile ürün ve stok takibi, seri üretim, uygulamalı araştırmalar

Geleneksel görüşe göre işletmelerin amacı kar elde etmek iken zamanla müşteri istek ve beklentilerini karşılayacak ürün ve hizmetlerin tasarımı ve üretimi ön plana çıkmaya başlamıştır. Üretim yönetimi tanımlarına kalite faktörü girmiştir. Yüksek kalitede düşük maliyetle üretim yapmak hedeflenmiştir. Modern görüşte kalite ve maliyet birbirine yaklaşırken, miktar ve esneklik amaçlarıyla çelişkiye düşmüştür.

Üretim Yönetiminin Fonksiyonları

Üretim yönetiminin fonksiyonları planlama, organizasyon ve kontrol olarak tanımlanabilir. 

• Planlama aşamasında: dönüşüm sistemi stratejileri, tahmin, ürün ve proses seçimleri, tesis yeri seçimi planlama ve yerleşim planlama, dönüşüm sistemi programlama, sistem programlama, bütünleşik planlama ve operasyon programlama
• Organizasyon aşamasında: dönüşüm için organizasyonun iş tasarımı, üretim standartları, iş ölçümü ve proje yönetimi
• Kontrol aşamasında: malzeme kontrolü, envanter kontrolü ve malzeme ihtiyaç planlama, yönetim ve kalite analizi, japon üretimi

Planlama, bir dizi üretim kararının arka arkaya alındığı bir aşamadır.  Bu kararlar alınırken şu sorular sorulabilir; “Ne üretilecek?”, “Ne miktarda üretilecek?”, “Nerede üretilecek?”, “Tesisler nereye yapılacak?”, “Nasıl üretilecek?”, “Hangi yöntemler kullanılacak?”, “Kapasite ne olacak?”, “Ne kadar kullanılacak?”, “Yerleşim düzeni nasıl olacak?”, “Kimler yapacak?”, “Ne kadar iş gücüne gereksinim var?” gibi. Yöneticiler ne yapılacağına, ne zaman yapılacağına, nasıl yapılacağına, kimin yapacağına bu aşamada karar verirler.

İşgücü, işyeri, makine, malzeme, metot gibi üretimin temel elemanlarını bulmak ve çalışır duruma getirmek üretim yönetiminin planlama aşamasındaki öncelikli görevidir.  Organizasyon aşamasında, üretim alt sistemleri içerisindeki bilgi akışı, görev ve sorumlulukları belirlenir. Kontrol aşaması ise üretim yönetiminin temelini oluşturur. Üretim denetimi, kalitenin denetimi, stokların denetimi, maliyetin denetimi gibi konuları kapsar. Kontrol aşamasında hazırlanan denetim raporları değerlendirilerek üst yönetime sunulur. Amaç planlanan ile üretilen arasındaki farkın  nedenlerinin araştırılmasıdır.

Üretim yönetimi alanındaki bazı yaklaşımlar şu şekilde sıralanabilir:

• Esnek Üretim Sistemi, 
• Kısıtlar Teorisi, 
• Toplam Kalite Yönetimi, 
• Yalın Üretim, 
• Süreç Odaklı Yönetim, 
• Tedarik Zinciri Yönetimi,
• 6 Sigma

Esnek Üretim Sistemi, ham maddenin fabrikaya girişinden çıkışına kadar tüm işlemler otomasyona bağlı bilgisayarlarla yapılır.  Müşterinin değişen taleplerine ve ihtiyaçlarına hızlı bir şekilde cevap verilmeyi amaçlar. Dezavantajı, planlama iyi yapılmadığı takdirde stok ve sipariş yetersizliği nedeniyle firma atıl kapasiteyle çalışmak durumunda kalabilir. 

Kısıtlar Teorisine göre sistemlerin sınırlı kaynakları ve çıktıları vardır. Bu nedenle üretim süreçlerinde dar boğazlar olabilir, dar boğazı bulmak için önünde en çok iş biriken veya en yavaş ilerleyen sürece bakmak gerekir. Karşılaşılan dar boğazlar tek tek iyileştirilerek bir sürekli iyileştirme döngüsü oluşur. Bu teoriye göre sistemdeki en  zayıf halka sistemin kısıtı olarak kabul edilir ve bu sorunu ortadan kaldıracak çözümler üretilir.

Toplam Kalite Yönetimi, tüketici gereksinimlerini karşılamak için tüm çalışanların kalitesinin sürekli iyileştirilmesini öngören bir yönetim anlayışıdır. Bu anlayış müşteri odaklılık, çalışanların katılımı, liderlik, süreç odaklılık, ve sürekli iyileştirme gibi konulara odaklanır.

Toplam Kalite Yönetimi, ilk olarak 1926 yılında Henry Ford tarafından bir yönetim biçimi olarak tanıtılmış ancak o dönemde rağbet görmemiştir. 1950 yılında Japonlar tarafından kullanılmaya başlanmıştır. PUKÖ (Planla, Uygula, Kontrol et, Önlem al) döngüsü kullanılmaktadır (http://www.toplamkaliteyonetimi.org/).

Yalın Üretim, üretim süreçlerinin israflardan arındırılmasını, müşteriye sunulan değeri arttırmayı ve maliyeti düşürmeyi amaçlayan sistemi tanımlar. Başka bir tanıma göre yalın üretim, en az kaynakla, en kısa sürede, en az maliyetle hatasız üretim, müşteri taleplerine eşit şekilde cevap verebilecek, esnek bir üretim sistemidir. 

Yalın üretim, müşteriye değer katmayan faaliyetleri ortadan kaldırarak yalınlaştırmayı ve sürekli iyileştirmeyi hedefler. Buradaki değer, müşteri tarafından tanımlanır, müşterinin gözünde değer kabul edilmeyen her şey israf olarak kabul edilmektedir. Ayrıca iyi organize edilmemiş bir iş ortamı nedeniyle oluşan gereksiz hareketler, gereksiz ekipman, tedarikçiden hammadde beklemek, makinenin işlemini yapmasını beklemek, stok yapmak israf olarak kabul edilmektedir. Üretim sürecinin tüm adımları (hammaddeden ürüne kadar) tanımlanır ve süreçte yer alan israflar kaldırılır. Yalın üretimde müşteri talebi veya siparişi olmadan üretim yapılmamaktadır, stok yapılmamaktadır. Mümkün olduğunca standart ürünler/hizmetler üretmeye odaklanılmaktadır.

Süreç odaklı yönetim, bir iş sürecinin tüm alt süreçleri de tanımlanarak performansının izlenmesi ve bu yolla sürecin yönetilmesi yaklaşımı olarak tanımlanabilir. Bu yönetim yaklaşımın temelinde de yalın üretimde olduğu gibi gereksiz işlerin, tekrar eden işlerin ve israfın önlenmesi vardır.

Tedarik Zinciri Yönetimi, ham maddenin tedarik sürecinden ürünün oluşturulması, lojistiği ve müşteriye ulaştırılmasına kadar süren bir değer zincirini tanımlar. Değer zincirinde rol alan üyelerin (üreticiler, dağıtıcılar, müşteriler, perakendeciler, toptancılar, firma, iş ortakları) işbirliğini önemser. 

Altı Sigma, müşteri memnuniyetini ön planda tutan, memnuniyet seviyesinin sürekli artması için iş süreçlerini iyileştirmeye odaklanan bir yaklaşımdır. Firma itibarının korunması, maliyetlerin azaltılması, hataların ve olası sorunların azaltılmasına odaklanır.

Üretim yönetiminin üretim yöntemlerine göre sınıflandırılması;

• Birincil Üretim: Doğal kaynakların (demir, petrol, doğal gaz vs.) üretimde hammadde olarak kullanılması
• Analitik Üretim: Doğal kaynakların çeşitli analiz işlemlerine tabi tutularak üretimde kullanılması, örneğin petrolden benzin, boksitten alüminyum, şeker pancarından şeker üretimi gibi
• Sentetik Üretim: Farklı doğal kaynakların birleştirilerek üretim süreçlerine dahil edilmesi, örneğin kalay ve kurşundan lehim üretimi, cam, plastik üretimi gibi
• Fabrikasyon Üretim: Hammaddeye şekil verme suretiyle üretim yapılması. Kumaştan pantolon, bakırdan tencere üretmek gibi.
• Montaj Üretimi: Çeşitli hammadde ve  yarı mamülün sistematik bir biçimde bir araya getirilmesi. Örneğin fırın, otomobil, telefon üretimi gibi.

Üretim yönetiminin üretim miktarlarına göre sınıflandırılması:

• Siparişe göre Üretim: Ürünlerin müşterilerin gereksinimleri dikkate alınarak üretilmesi. 
• Parti Üretimi: Sürekli veya özel bir talebi karşılamak için belirli bir ürün grubundan belirli miktarda (parti) üretilmesi.
• Sürekli Üretim: Ürün talebi yüksek olduğu için işletmenin üretim hattının hiç ara vermeden sadece belirli bir ürünü üretmek için çalışması.
• Proje Üretimi: Üretim sistemi belirli bir ürünün üretimi için düzenlenir, ürün ortaya çıktıktan sonra sistemin ömrü tamamlanmış kabul edilir. Bu tip bir sistemde üretilen ürün adım adım planlanır, bu adımların en erken ve en geç bitme süreleri belirlenir. Siparişle üretimden farkı ürünün bir akış içinde yani bir hat boyunca otomatik veya montaj hattı boyunca iş gücüne bağlı transferinin olmaması, proje üretiminde ürün sabit konumdadır.

Akış hatları, transfer hatları ve montaj hatları olmak üzere iki türdedir. Transfer hatlarında malzemenin bir hat boyunca otomatik transferi söz konusudur. Montaj hatlarında ise bir hat boyunca sıralı iş istasyonlarında iş gücüne dayalı bir şekilde üretim gerçekleşir. Hangi yöntem seçilirse seçilsin, eğer hat üzerinde birden çok ürün üretiliyorsa, bu ürünlerin iş yüklerinin benzer olması gerekir. Montaj hattındaki tüm iş istasyonlarında bir veya birden fazla ürünün üretimi için gerekli zaman eşit bir şekilde dağıtıldığında montaj hattı dengelenmiş olur. Diğer bir ifade ile her istasyona eşit iş yükü dağıtmak gerekir. Bunun için; iş ve görev tanımlarının yapılması, öncelikli işlerin belirlenmesi, her iş istasyonu için gerekli minimum sürenin belirlenmesi gerekir.

Kaynak: 

Takcı, E., & Doğan, N. Ö. (2013). Bir imalat işletmesinde simülasyon yardımıyla süreç iyileştirme uygulaması: Kayseri Gürkar Tekstil örneği (Master's thesis, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi).

Yalın Üretim Nedir (Lean Manufacturing) https://www.muhendisbeyinler.net/yalin-uretim-nedir-lean-manufacturing/